Zachowek


Data dodania: 23/02/2023

Polskie prawo przewiduje dwa tytuły dziedziczenia: ustawowe i testamentowe, z pierwszeństwem testamentu. Testament umożliwia spadkodawcy dowolne rozrządzenie swoim majątkiem, w którym przykładowo może zapisać cały swój majątek w dowolny sposób, dowolnej osobie, nawet niespokrewnionej. Co jednak w sytuacji, w której zdaniem najbliższej rodziny, testator rozporządził swoim majątkiem niesprawiedliwie? W takim przypadku można skorzystać z instytucji zachowku.

 

Zachowek to roszczenie pieniężne – i tylko pieniężne – wobec spadkobierców testamentowych przypadające tylko i wyłącznie zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy (rodzice są uprawnieni tylko w przypadku, gdy byli powołani do dziedziczenia ustawowego np. z powodu braku dzieci testatora), którzy byliby powołani do spadku z mocy ustawy. Zachowek nie należy się po rodzeństwie. Jest to forma zabezpieczenia dla najbliższych członków rodziny zmarłego. Ratio legis tego rozwiązania związane jest z przekonaniem, że każda osoba powinna zostawić część majątku swoim bliskim, gdyż oni przeważnie przyczyniają się do jego gromadzenia, a także do jego ochrony. 

Normalnie zachowek wynosi połowę udziału spadkowego dla osoby, która byłaby powołana do spadku z mocy ustawy. Jego wartość rośnie do dwóch trzecich, gdy osoba, której się on należy jest trwale niezdolna do pracy. Istotne jest, że przy obliczaniu wartości zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, jednak z zastrzeżeniem ustawy, dolicza się do jego wartości darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.

 

Zachowek nie zostanie przyznany w pięciu przypadkach:

– uprawnionemu uznanemu przez sąd za niegodnego dziedziczenia (np. gdy ukrył bądź sfałszował testament);

– uprawnionemu, który odrzucił spadek po zmarłym;

– uprawnionemu, który zrzekł się dziedziczenia po zmarłym;

– małżonkowi zmarłego, który w chwili śmierci zmarłego pozostawał z nim w separacji;

– małżonkowi zmarłego, przeciwko któremu przed śmiercią spadkodawca złożył pozew o rozwód z uprawdopodobnionym orzeczeniu o winie lub pozew o separację z udowodnionej winy małżonka.

Wydziedziczenie jest pozbawieniem prawa do zachowku. Testator może w swojej ostatniej woli pozbawić prawa do zachowku wobec osoby uprawnionej tylko w trzech przypadkach:

– gdy taka osoba w sposób uporczywy i sprzeczny z zasadami współżycia społecznego postępowała wbrew woli zmarłego (np. dziecko, które zaprzestało kontaktów z rodzicem i nie sprawowało nad nim należnej opieki, gdy jej potrzebował np. w chorobie, w niedostatku itp.);

– gdy osoba uprawniona dopuściła się umyślnie czynu niedozwolonego (przestępstwa) przeciwko życiu, zdrowiu, wolności albo rażącej obrazy czci wobec spadkodawcy lub jego najbliższej osoby;

– gdy osoba uprawniona uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

 

Wydziedziczenie w testamencie w inny sposób nie jest skuteczne wobec prawa do zachowku.

Prawo do zachowku przedawnia się z chwilą 5 lat od dnia ogłoszenia testamentu. Jak można uchronić się przed zachowkiem? Pierwsza sytuacja wynika właśnie z kwestią przedawnienia.  Zatem jeśli ktoś poweźmie informację, że posiada prawo do zachowku, musi działać szybko, np. udowodnić swoje pokrewieństwo. Innym sposobem pozbawienia zachowku to sądowne udowodnienie, że uprawniony jest niegodny dziedziczenia. Ewentualnie można spadek odrzucić, gdyby wartość zachowku była na tyle wysoka, że spadek byłby nieopłacalny.